یادداشت‌ها

سپندارمذگان چیست؟

طبق آیین زرتشتی هر روز از ماه نامی ویژه داشته و هرگاه نام روز و ماه منطبق شده، آن روز را جشن می‌گرفتند.

در ایران باستان جشن‌های فروردینگان، اردیبهشتگان و … وجود داشته که مهمترین این نوع از جشن‌ها، جشن مهرگان بوده است. بنابر آنچه گفته شد تاریخ اسفندگان روز اسفند (پنجم) از ماه اسفند بوده است.

استاد جلیل دوستخواه در یادداشتی می‌نویسد:

یادآوری می شود که برخی از دوستان، با استناد به دیگرگونی گاه شمار خورشیدی کنونی نسبت به گاه شمار باستانی، زمان برگزاری جشن ِ اسپندارمَذگان را شش روز بازپس می‌برند و در روز ۲۹بهمن‌ماه می‌شناسند. اما همان‌گونه که پیشتر هم روشنگری کردم، روز ِدرست و سزاوار ِ این جشن، همان پنجم اسفندماه است. در پاسخ به دوستانی که ۲۹بهمن را جشن اسفندگان شمرده و با پیام‌های مهرآمیزشان آن را «فرخنده باد!» گفته‌اند، نوشتم: جشن اسپندارمذگان (اسفندگان) در پنجم اسفندماه (و نه ۲۹بهمن)، بر شما فرخنده باد! همچنان بر این باورم که کاربرد گاهشماری خیامی (مشهور به جلالی)، نباید ما را از پاسداشت یادگار نیاکان ارجمندمان بازدارد. برماست که همه‌ی جشن های یازده‌گانه ‌ با پسوند «- گان» از ماه دوم تا دوازدهم را هم، مانند ماه یکم در همان روزهای اصلی (روزهای یکی شدن ِ نام روز و ماه) برگزاریم و به روزهای دیگری منتقل نکنیم تا انگیزه‌ی بنیادین برگزاری آن ها از یاد نرود.

استاد دکتر جلال خالق مطلق می‌نویسد:

ابوریحان بیرونی در کتاب آثارالباقیه که در سال ۳۹۱ هجری تألیف کرده است، آنجا که درباره ی جشن های ایرانی سخن می گوید، از جشنی نام می برد که در روز اسفندارمذ در ماه اسفندارمذ، یعنی در پنجم اسفند برگزار می شد.
در ایران کهن، یک جشن بهاری زنان بوده که در آن روز زنان از آزادی بیشتری برخوردار بودند و بویژه دختران «دم بخت» به همسرگزینی تشویق می شدند و از این رو این جشن را «مردگیران» می نامیدند. سپس تر با نفوذ بیشتر مذهب این جشن نخست تغییر ماهیت داده و جشن زنان شوهردار شده و این دسته زنان در آن روز از شوهران خود به پاس یکسال پارسایی و خانه داری و شوهردوستی هدیه می گرفتند، تا اینکه همین نیز رفته رفته فراموش شده است.

سپندارمذ یا اسفند نام دختر اهورامزدا و نماد آن نیز زمین است. به دلیل مونث بودن این ایزد؛ اسفندگان را در ایران باستان به عنوان روز زن جشن می‌گرفتند. بنابراین و به قرار آئینی این روز را می‌توان روز زن نامید و نه روز عشاق. گرچه حتی این نام هم از جشن گرفتن و بزرگداشت آن نمی‌کاهد و می‌تواند آن را لذت‌بخش‌تر کند.

ناهید توسلی در یا‌دداشت دیگری این روز را به طور کامل تشریح کرده است. او می‌نویسد:

روز پنجم اسفند (اسپندگان) در ایران باستان روز «زن» بوده است که زنان در این روز از شوهران خود هدیه می‎گرفته‌اند. ابوریحان بیرونی در کتاب «الملل و النحل» که از سپندارمد به عنوان فرشته و ملائک نام برده است می‌نویسد: «اسفندارمد ماه روز پنجم آن روز اسفندارمد است و برای اتفاق دو نام آن را چنین نامیده‌اند و معنای آن عقل و حلم است.» او می‌افزاید: «در زمانهای گذشته این ماه به ویژه این روز عید زنان بوده و در این عید مردان به زنان بخشش می‌نمودند و هنوز این رسم در اصفهان و ری و دیگر شهرهای پَهله وجود دارد که به فارسی به آن مردگیران میگویند».

در روز سپندارمد از ماه سپندارمد افسون مینوشتند و عوام دانه انار را با مویز میکوبیدند و تریاقی میساختند که زیان گزیدن کژدم را دفع میکرده است. شرحی که بر روی آن رقیه (افسون) می‌نوشتند این بود: «به نام‌ یزدان اسفندارمدماه و اسفندارمد روز ببستم دم و رفت و زیر و زبر از همه جز ستوران بنام یزدان و بنام جم و فریدون»

«اسفند» (سپنته) به معنی «مقدس»، نام آخرین ماه سال است. ماه اسفند، ماهی که به «زمین» و به «زن» تعلق دارد، و از همین‌روست که پنجمین روز (اسفند روز) ماه اسفند در اساطیر باستانی ایران روز «زن» نامیده می‌شود. در این ماه است که زمین از خوابِ گران زمستانی بیدار می‌شود، برمی‌خیزد و آمادۀ بارگیری می‎شود. «زمین»، چونان «زن»، با زایندگی و تولید، «هستی» و «طبیعت» را دوباره سبز می‌کند، زنده می‌سازد و جان می‌دهد.